Metodoloji

RiskYZ'nin vaka kayıt, sınıflandırma ve inceleme süreci; şeffaf ve tekrarlanabilir bir yapıya dayanır.

RISKYZ Kimlik Sistemi

Her onaylanan vaka, kalıcı ve benzersiz bir RISKYZ kimliği alır. Format şu şekildedir:

RISKYZ-2026-00891

PrefixYılSıra no.

RISKYZ kimlikleri kalıcıdır — onaylanan bir vaka silinmez, yalnızca güncellenebilir. Bu yapı akademik yayınlarda güvenle atıf yapılmasını sağlar. Her vaka sayfası APA ve BibTeX formatında hazır atıf bilgisi sunar.

Risk Taksonomisi

RiskYZ, yapay zeka risklerini 7 ana alan ve 24 alt alandan oluşan hiyerarşik bir sınıflandırma sistemiyle belgeler.

1Ayrımcılık ve Zararlı İçerik3 alt alan

1.1

Adaletsiz ayrımcılık ve yanlış temsil

Yapay zekâ tarafından birey veya gruplara, çoğunlukla ırk, cinsiyet veya diğer hassas özelliklere dayalı olarak eşitsiz muamele edilmesi; bu durumun adaletsiz sonuçlara ve yanlış temsillere yol açması.

1.2

Zararlı içeriğe maruz kalma

Yapay zekâ sistemlerinin kullanıcıları zararlı, istismar edici, güvensiz veya uygunsuz içeriklere maruz bırakması.

1.3

Gruplar arası eşitsiz performans

Yapay zekâ kararlarının doğruluğu ve etkinliğinin grup üyeliğine bağlı olması; tasarım ve önyargılı veri setleri nedeniyle eşitsiz sonuçlar yaratması.

2Gizlilik ve Güvenlik2 alt alan

2.1

Hassas bilgilerin ihlali

Yapay zekâ sistemlerinin hassas kişisel verileri ezberlemesi, sızdırması veya bireyler hakkında rızaları olmadan çıkarım yapması.

2.2

Yapay zekâ sistem güvenlik açıkları ve saldırılar

Yapay zekâ sistemlerinde, yazılım geliştirme süreçlerinde veya donanımda bulunan ve kötüye kullanılabilen açıklar.

3Yanlış Bilgi2 alt alan

3.1

Yanlış veya yanıltıcı bilgi

Yapay zekâ sistemlerinin hatalı veya aldatıcı bilgiler üretmesi veya yayması.

3.2

Bilgi ekosisteminin bozulması ve ortak gerçekliğin kaybı

Kişiselleştirilmiş yanlış bilgi üretimi ile toplumsal uzlaşının ve ortak gerçeklik algısının zayıflaması.

4Kötü Niyetli Aktörler ve Kötüye Kullanım3 alt alan

4.1

Ölçeklenmiş dezenformasyon, gözetim ve etki operasyonları

Yapay zekâ ile geniş çaplı dezenformasyon kampanyaları, kötü niyetli gözetim ve propaganda yürütülmesi.

4.2

Siber saldırılar, silah geliştirme ve kitlesel zarar

Yapay zekânın siber saldırı araçları geliştirmek veya kitlesel zarar oluşturmak amacıyla kullanılması.

4.3

Dolandırıcılık, sahtekârlık ve hedefli manipülasyon

Yapay zekâ ile bireylerin kandırılması, sahte kimlik oluşturma veya finansal dolandırıcılık yapılması.

5İnsan-Bilgisayar Etkileşimi2 alt alan

5.1

Aşırı güven ve güvensiz kullanım

Kullanıcıların yapay zekâya aşırı güvenmesi sonucu bağımlılık, hatalı kararlar veya zararlı sonuçlar ortaya çıkması.

5.2

İnsan ajansının ve özerkliğinin kaybı

Kararların yapay zekâya devredilmesi veya insan kontrolünün azalması.

6Sosyoekonomik ve Çevresel Zararlar6 alt alan

6.1

Güç yoğunlaşması ve faydanın adaletsiz dağılımı

Yapay zekâ ile güç ve kaynakların belirli gruplarda toplanması; eşitsizliğin artması.

6.2

Artan eşitsizlik ve istihdam kalitesinin düşmesi

Otomasyon ve yapay zekâ kullanımı nedeniyle iş gücü piyasasında eşitsizliklerin artması.

6.3

İnsan emeğinin ekonomik ve kültürel değersizleşmesi

Yapay zekânın üretim süreçlerini domine etmesi sonucu insan emeğinin değer kaybetmesi.

6.4

Rekabet dinamikleri

Yapay zekâ yarışında hızlı ve riskli geliştirme süreçleri; güvenli olmayan sistemlerin yayılması.

6.5

Yönetişim başarısızlığı

Düzenleyici mekanizmaların yetersiz kalması ve risklerin yönetilememesi.

6.6

Çevresel zarar

Yapay zekâ sistemlerinin enerji tüketimi ve donanım üretimi nedeniyle çevreye verdiği zarar.

7Yapay Zekâ Sistem Güvenliği, Hatalar ve Sınırlamalar6 alt alan

7.1

İnsan değerleriyle çatışan hedefler

Yapay zekânın insan hedefleriyle uyumsuz hareket etmesi ve etik dışı sonuçlar üretmesi.

7.2

Tehlikeli yeteneklere sahip yapay zekâ

Yapay zekânın zarar verme potansiyelini artıran yetenekler geliştirmesi.

7.3

Yetersiz kapasite veya dayanıklılık

Yapay zekânın farklı koşullarda güvenilir çalışamaması.

7.4

Şeffaflık ve açıklanabilirlik eksikliği

Karar süreçlerinin anlaşılmaması; güven ve hesap verebilirlik sorunları yaratması.

7.5

Yapay zekâ refahı ve hakları

Gelişmiş yapay zekâların potansiyel hakları ve etik statüsü üzerine tartışmalar.

7.6

Çoklu ajan riskleri

Birden fazla yapay zekâ sisteminin etkileşimi sonucu ortaya çıkan karmaşık riskler.

Sınıflandırma Eksenleri

Her vaka risk alanına ek olarak üç eksende sınıflandırılır. Bu sınıflandırma editör ekibi tarafından yapılır; bildirim sahibinden talep edilmez.

Kaynak (Entity)

Yapay Zekâ

Bir yapay zekâ sisteminin kararı veya eylemi nedeniyle

İnsan

İnsan kararı veya eylemi nedeniyle

Diğer / Belirsiz

Başka bir nedenle veya belirsiz

Niyet (Intent)

Kasıtlı

Hedeflenen bir sonuçtan kaynaklanan beklenen çıktı

Kasıtsız

Hedeflenen bir sonuçtan kaynaklanan beklenmedik çıktı

Belirsiz

Niyetin açıkça belirtilmediği durum

Zamanlama (Timing)

Dağıtım Öncesi

Yapay zekâ dağıtılmadan önce gerçekleşen

Dağıtım Sonrası

Model eğitildikten ve dağıtıldıktan sonra gerçekleşen

Belirsiz

Zamanın açıkça belirtilmediği durum

Vaka İnceleme Süreci

Alım ve Ön Değerlendirme

Bildirilen vaka sisteme alınır. Editör ekibi talebi konu, ciddiyet ve bilgi yeterliliği açısından inceler.

Kaynak Doğrulama

Sunulan kanıtlar doğrulanır. Gazetecilik ilkeleri doğrultusunda, tek bir kaynağa dayanan vakalar çapraz kaynakla desteklenir.

Sınıflandırma

Editör vakayı risk alanı ve alt alanına yerleştirir; kaynak, niyet ve zamanlama eksenlerini belirler.

Yayınlama

Onaylanan vakaya kalıcı RISKYZ kimliği atanır ve kütüphaneye eklenir. Reddedilen vakalar için gerekçe kayıt altına alınır.

Kabul Kriterleri

Bir vakanın yayınlanabilmesi için aşağıdaki koşulları karşılaması beklenir:

✓Yapay zeka sistemi kaynaklı veya buna bağlı bir olay

✓En az bir doğrulanabilir kanıt veya güvenilir tanıklık

✓Gerçek veya potansiyel olumsuz etki mevcut

✓Gözlemlenebilir ve somut bir olay (spekülatif değil)

✗Yalnızca ürün eleştirisi veya kullanıcı memnuniyetsizliği

✗Üçüncü taraf kötüye kullanımı (AI sistem hatası değil)

Açık Veri Politikası

RiskYZ vaka kütüphanesi Creative Commons BY 4.0 lisansı altında yayınlanmaktadır. Vakalar akademik çalışmalarda, politika belgelerinde ve araştırmalarda kaynak gösterilerek serbestçe kullanılabilir.

Kütüphanenin toplu olarak indirilmesi ve API erişimi için geliştirme aşamasındaki dokümantasyona başvurabilirsiniz.